Վերականգնելով լսողությունը և ապահովելով բնականոն զարգացումը «Փոխօգնության կենտրոն»

Մեր երեխաներն  այսօր սովորում են հանրակրթական դպրոցներում, հաճախում թատերախմբեր և գեղագիտական կենտրոններ, զբաղվում են սպորտով…

2004 թվականին առաջին անգամ Հայաստանում կատարվեց բացառիկ վիրահատություն՝ կոխլեար իմպլանտացիա։ Այս ծրագրի իրականացմանը նպաստել են Հայակական միջազգային հիմնադրամի պատասխանատու՝ Սալբի Ագարակյանը և Կալիֆորնիայի առաջատար վիրաբույժ՝ Ակիրա Կիշիյաման։ Այս՝ բարդ և հետևողականություն պահանջող վիրահատությանը պետք է հաջորդի նույնքան բարդ վերականգնողական շրջանը։
Հայաստանում գործում է «Փոխօգնության կենտրոնը»՝ սոցիալապես անապահով և հատուկ կարիքներ ունեցող անձանց աջակցող բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը, որտեղ  մասնագիտական թիմը   կազմակերպում և հոգում է վերականգնողական  աշխատանքների ողջ գործընթացը։
«Փոխօգնության կենտրոնի» գործունեության նպատակների և առաջադրված խնդիրների մասին է պատմում  կենտրոնի սուրդոմանկավարժ  և նախագահ, Խ․Աբովյանի  անվան Պետական Մանկավարժական Համալսարանի հատուկ մանկավարժության և հոգեբանության ամբիոնի դասախոս՝ Ինեսսա Հարությունյանը։
-Ըստ վիճակագրական տվյալների մեկ տարվա կտրվածքով հազար երեխաներից մեկը ծնվում է խուլ, իսկ երեքից հինգ հոգու մոտ հայտնաբերվում է տարբեր աստիճանների ծանրալսություն։ Այսօր Հայաստանում գործում է երկու հիմնական ծրագիր՝ խխունջային ներպատվաստման ծրագիրը (կոխլեար իմպլանտացիա) և նորածինների աուդիոլոգիական սքրինինգը: Վերջինս թույլ է տալիս  ախտորոշել նորածինների խլության կամ ծանրալսության աստիճանը ծննդյան պահից արդեն իսկ առաջին հինգ օրերի ընթացքում։ Հետազոտությունը կատարվում է նաև երեք, վեց ամսական, այնուհետև մեկ տարեկան  հասակում՝ խլությունն ախտորոշելու և  հաստատելու, կամ ժխտելու նպատակով։ Փաստը հայտնաբերելուն պես անհրաժեշտ է աշխատել ինչպես երեխայի, այնպես էլ ծնողի և ընտանիքի անդամների հետ։

11692802_467833310062153_870624826912086970_n
-Ի՞նչ է  կոխլեար իմպլանտը և ո՞ր դեպքերում է այն ցուցված։
— Կոխլեար իմպլանտացիան կատարվում է երկկողմանի ծանր լսողության և խլության դեպքերում, երբ լսողական սարքերն այլևս անօգուտ են։ Այս սարքը բաղկացած է արտաքին և ներքին մասերից։ Վիրահատական միջամտության շնորհիվ  ներսում տեղադրված սարքը չի կարող աշխատել առանց արտաքին խոսքային պրոցեսորի։ Իմպլանտը բաղկացած է քսաներկու էլեկտրոդներից։  Յուրաքանչյուր էլեկտրոդը  համապատասխանում է որոշակի հաճախականությանը, և այդ քսաներկու էլեկտրոդները  բավական են, որպեսզի մենք կարողանանք լսել  բոլոր ձայները։ Աուդիոլոգը պետք է գտնի  ձայնի այն ցածր հաճախականությունը,  որը հարմար է երեխային , և որը երեխան   լսում է որոշակի ձայների ալիքի ներքո, ու  այն ամենաբարձրը, որի շեմն անցնելուց հետո ձայնն  արդեն տհաճություն է պատճառում։ Այստեղ պետք է  հաշվի  առնել  նաև զգայունությունը և ֆիքսել  արդյունքը։

Srabyan Hovsep, 2,5 tarekan
-Ինչպիսի՞ ընթացք ունի ռեաբիլիտացիան և ե՞րբ են սկսում իրենց աշխատանքը  կենտրոնի մասնագետները։
— Վիրահատությունը  դեռևս խնդրի լուծում չէ, և շատ կարևոր է հետվիրահատական շրջանը։ Մեկ ամիս է հարկավոր, որպեսզի վերականգնվի վիրահատական սպին և միացվի սարքի խոսքային պրոցեսորը։ Այստեղ բարդությունն այն է, որ մասնագետը պետք է  հասկանաս, թե որ հաճախականությունն է հարմար երեխային։ Փոքր տարիքի չխոսող երեխայից դժվար է դա իմանալ, և խաղերի ու պարապմունքների ընթացքում մենք փորձում ենք ինքներս պարզել՝ արդյո՞ք  երեխան լսում է ծրագրավորված սարքի միջոցով, կամ, միգուցե,  ձայնը չափազանց բարձր է, և երեխային անհարմարություն է պատճառում։  Աուդիոլոգը կազմում է չորս ծրագիր։ Առաջին ամսվա ընթացքում երեխան աստիճանաբար պետք է անցնի այդ բոլոր ծրագրերը։ Երկրոդ ծրագրավորումը կատարվում  է երկու ամիս անց  և մասնագետը գրում  է  ևս  չորս ծրագիր։ Ձայնի բարձրությունը որոշում է սուրդոմանկավարժը։ Մեկ տարվա ընթացքում սարքը   ծրագրավորվում է չորս անգամ, իսկ հետագայում ՝ մեկ-երկու անգամ։
Ի դեպ,  ծրագրավորված սարքը անհատական է, և այլ մարդ   չի կարող այն կրել։

Tovmasyan Emin
-Ի՞նչ է տեղի ունենում սարքը միացնելուց հետո։
—  Ամենահետաքրքիր և հուզիչ պահն է, երբ միացվում է սարքը և երեխան պետք է առաջին անգամ ձայներ լսի։ Երեխաներ կան որոնք լալիս են, վախենում են, հուզվում են մայրիկի ձայնից ։ Մի փոքրիկ ունեինք, որին երեք տարեկան հասակում ենք վիրահատել և տեղադրել իմպլանտը։ Նա երեկոյան քնելուց առաջ և առավոտյան՝ արթնանալուն պես, համբուրում էր սարքը․․․

Hovhannisyan Hasmik
-Կարելի է ասել, որ սարքը տեղադրելուց և ծրագրավորելուց հետո երեխան այլևս լսողության հետ խնդիրներ չի ունենա։
— Այստեղ օգնության են հասնում մեր կենտրոնի մասնագետները՝ սուրդոմանկավարժները, հոգեբանները, աուդիլոլոգը, որոնք երկար ճանապարհ են անցել և վերապատրաստվել   Եվրոպայի և Ռուսաստանի մի շարք երկրներում։
Վերականգնողական գործընթացը՝ խոսքի զարգացումը և լսողական սարքերի ծրագրավորման և կիրառման հարցերն ու խնդիրները,  ամբողջությամբ ընկնում են  մեր ուսերին։  Տարիների ընթացքում ձեռք բերված աշխատանքային փորձն, իհարկե, տալիս  է դրական  արդյունքներ։

Sardaryan Hayk
Որքա՞ն է վերկանգնողական շրջանի տևողությունը։
-Ռեաբիլիտացիայի ժամկետրները մեզ մոտ տարբերվում են Եվրոպայում և  Ռուսաստանում  վերականգնողական շրջանի համար հատկացված ժամանակահատվածից։ Մենք աշխատում ենք ավելի սեղմ ժամկետներում վերականգնել երեխաների լսողությունը։ Սա, իհարկե, հայկական մենթալիտետի, մտածելակերպի  խնդիր է, երբ ծնողը ավելի պահանջկոտ է և շուտ է ցանկանում տեսնել արդյունքը։ Եթե Եվրոպական երկրներում ռեաբիլիտացիան տևում է մոտ հինգ տարի, ապա մենք փորձում ենք 1,5-2 տարում ավարտին հասցնել մեր աշխատանքը, որպեսզի երեխան հաճախի մանկապարտեզ կամ դպրոց։
-Արդյո՞ք ստանդարտներից դուրս աշխատելը չի խանգարում մասնագետի աշխատանքին , և որքանո՞վ  այն կարող է վնաս հասցնել  երեխայի հոգեբանական վիճակին։
-Լինում են դեպքեր, երբ ծնողները չափից ավելի են շտապում, և խնդիր է առաջանում երեխայի վարքի հետ․  նա շուտ հոգնում է, չի ցանկանում աշխատել մասնագետի հետ և պարզապես փակվում է։ Սա երկար և բարդ ճանապարհ է, այստեղ համբերություն է հարկավոր, և ծնողը պետք է դա հասկանա։ Այս պրոցեսը վերահսկվում է, և ամիսը մեկ անգամ մենք կազմակերպում ենք հանդիպում ծնողների և մասնագետների հետ՝ այսպիսով հաշվետվություն տալով միմյանց կատարված աշխատանքի մասին։ Սա շարունակական գործընթաց է, և հետևողականություն է պահանջում։ Մենք աշխատում ենք երեխաների հետ կենտրոնում շաբաթական 3 օր, իսկ ծնողը տանը պետք է կատարի ոչ պակաս բարդ աշխատանքը և հետևի երեխայի խոսքի և լսողության զարգացման գործընթացին:  Վերականգնողական  ծրագրի շրջանակներում , ինչպես բոլոր հանրակրթական դպրոցներում,   տնային հանձնարարություն է նախատեսված, և ծնողները այն տեսագրության տեսքով ներկայացնում են մեզ, որպեսզի մենք գնահատենք իրենց արված աշխատանքը՝  ուղղորդելով, ճիշտն ու սխալը նշելով, օգնելով գտնել իրենց երեխայի հետ  աշխատելու ամենաօպտիմալ կարգը:
-Ինչո՞ւ  «Փոխօգնության » կենտրոն։
-Երբեմն թյուր կարծիքը շփոթեցնում է որոշ ծնողներին, և իրենք կարծում են, որ միայն բժիշկը կարող է օգնել երեխային։  Այստեղ շատ կարևոր է մասնագետ-ծնող-երեխա  փոխօգնությունը, և, միասին աշխատելով, ստեղծելով համապատսխան օպտիմալ դաշտ և ներգրավվելով ծնողներին, տատիկ-պապիկներին, քույր-եղբայրներին և նույնիսկ ազգականներին, այսինքն՝  համալիր մոտեցում ցուցաբերելով,  կարող ենք հասնել մեր նպատակին։  Իսկ մեր նպատակն է՝ ինտեգրել այս երեխաներին հասարակություն մեջ։
-Քանի՞ հոգու եք օգնել՝ վերադարձնել լսողությունը՝ այս տարիների ընթացքում։
— Մոտ 120 հոգու․․․երեխաների և մեծահասակների։
-Դուք աշխատում եք նաև մեծահասակների՞ հետ։
-Այո։ Կյանքի ընթացքում ստացված վնասվածքների, սթրեսսների, որոշ դեղորայքի  երկարատև օգտագործման կամ ժառանգական հիվանդությունների հետևանքով լսողությունը  կորցրած մարդիկ նույնպես հաճախում են մեր կենտրոն։
-Ի՞նչ սկզբունքով եք հերթագրում վիրահատության կարիք ունեցող երեխաներին։
-Այստեղ կարևոր է չուշացնել, քանի որ երեխայի խոսքի զարգացման պրոցեսը մինչև հինգ տարեկան է, և ցանկալի է վիրահատել որքան հնարավոր է շուտ։ Սակայն որոշումը միայն մերը չէ․ մենք տալիս ենք միայն եզրակացությունը, իսկ ԱՄՆ-ի թիմը, որը մեծ օգնություն է ցուցաբերում մեզ, արդեն որոշում է կայացնում մեր երկրի մասնագետների հետ միասին, թե որ երեխային է պետք անհապաղ վիրահատել։
-Ի՞նչ խոչընդոտների եք հանդիպել։
-Ապակողմնորոշումը՝ ամենագլխավոր խոչընդոտն է մեզ համար։ Օրինակ՝ որոշ երկրներում ընդունված է չվիրահատել բնածին խլություն ունեցող մարդկանց՝ պատճառաբանելով  և անվանելով այն  «բնատուր  հատկություն», և մարդիկ պարզապես համակերպվում են և նույնիսկ չեն դիմում բժիշկի։  Հաջորդ խոչընդոտը՝  տեղեկատվության  պակասն է, երբ մասնագետին չդիմելու և խնդիրը վաղ շրջանում չհայտնաբերելու պատճառով վիրահատությունն այլևս անիմաստ է։  Այստեղ մենք անզոր ենք։ Հաճախ ենք բախվում, իհարկե, ֆինասական խնդիրներին։ Ճիշտ է, ունենք բարերարներ և հովանավորներ, ի դեպ, հովանավորները հենց ծնողներն են, որոնք անցել են այս ճանապարհը և գիտակցում են այս խնդրի բարդությունները՝ թե՜ հոգեբանական, թե՜ ֆինանսական։ Սակայն, տարիների ընթացքում սարքի որոշ մասերի մաշվելու պատճառով, շատերը ստիպված են լինում փոխարինել կամ վերանորոգել  այն։ Դա, իհարկե, մեծ գումար է պահանջում։
-Հայտնի է, որ մարզերում և հեռավոր գյուղերում նորածնային սքրինինգ  չի իրականացվում։ Ի՞նչ խորհուրդ կտաք ծնողներին, որոնք կասկածներ ունեն իրենց երեխաների լսողության վերաբերյալ ։
-Մեր կենտրոն հաճախող երեխաների  ութսուն  տոկոսը մարզերից է։ Մարզերում, իհարկե, կան լավ մասնագետներ, սակայն չկա համապատասխան ժամանակակից տեխնիկա։ Խորհուրդ կտամ ծնողներին լինել ուշադիր և ինքնուրույն ստուգել երեխայի արձագանքը որոշակի գործողությունների, կամ  խաղերի միջոցով։ Եթե  երեխան չի խոսում  և ծնողը կասկածում է, որ նա լսողության հետ խնդիր ունի, կարելի ուշադրություն դարձնել, թե ինչպես է երեխան արձագանքում դռան զանգին, երաժշտությանը, աղմուկին, ձայնային ազդանշաններով խաղալիքներին և այլն․․․
Նույնիսկ աննշան թվացող կասկածի դեպքում հարկավոր է դիմել քիթ-կոկորդ-ականջաբանին։ Պետք է հասկանալ, որ չլսող երեխան հետագայում պարզապես չի խոսի, և խլությունը վերածվում է խուլ-համրության, որն, իհարկե,  լուրջ խնդիր  է երեխային հասարակության մեջ ներգրավելու հարցում։
Եվա Նավասարդյան
Առողջություն ամսագիր