Ցավի մասին. պալիատիվ խնամք

Գիտական հետազոտությունները փաստում են, որ այն մարդիք որոնց ցավը կառավարվում է, նրանց կյանքի տևողությունը հստակ և նկատելի ավելանում է:

Նարինե Մովսիսյան

Մ. Հերացու անվան ԵՊԲՀ անեսթեզիոլոգիայի և ինտենսիվ թերապիայի դասախոս, ցավի և պալիատիվ խնամքի մասնագետ, Ցավերի ուսումնասիրության հայկական ասոցիացիայի նախագահ

 

-Բժշկուհի Մովսիսյան, ի՞նչ է ցավն ընդհանուր առմամբ, և ո՞րն է այն ցավը, որին անհնար է դիմակայել:

— Ցավը ամենահաճախ հանդիպող ախատնիշներից մեկն է, որը հիվանդին «բերում» է  բժշկի մոտ:  Չկա մեկը, որն առնվազն մեկ անգամ իր կյանքում ցավի զգացողություն չի ապրել: Ցավը և հիվանդությունը հիմնականում սերտորեն փոխկապակցված են: Չափազանցություն չի լինի ասել, որ ցավի և ցավազրկման խնդիրները ժամանակակից բժշկության մեջ գրավում են կենտրոնական տեղերից մեկը և լայնածավալ ու բազմամասնագիտական հետազոտությունների առարկա են:

Ըստ Ցավերի Ուսումնասիրության Միջազգային Ասոցիացիայի սահմանման ( IASP 1994) ՝ Ցավը տհաճ զգայական և հուզական զգացողություն է, որը կապված է հյուսվածքների իրական կամ հնարավոր վնասման հետ, կամ բնորոշվում է նման վնասման նշաններով: Ցավն առաջանում է հատուկ ընկալիչների դրդումից և ընդգրկում է վարքի, փորձառության, վեգետատիվ, շարժիչ և զգայական բաղադրիչներ: Այտեղ առանցքային բառը զգացողությունն է, այսինքն ցավն ունի ոչ միայն ֆիզիկական բաղադրիչ, այլ այն համալիր զգացողություն է, որն ընդգրկում է անհատի բոլոր ոլորտները: Այդ իսկ պատառով ցավի զգացողությունը  անհատական է, համապատասխանաբար բուժումն էլ պիտի լինի այդպիսին:

Քանի որ վերը նշված IASP 1994 սահմանումը ցավային զգացողության մեջ անհատի ամբողջական ներգրավվածությունը  չէր արտացոլում, անհրաժեշտություն առաջացավ նոր սահմանում տալ ցավին, որի մեջ ընգրկված են մարդու ոչ միայն ֆիզիկական, և վարքային, այլև ճանաչողական և սոցիալական բաղադրիչները, և այն սահմանվեց որպես դիսթրես: Նոր սահմանում՝ «Ցավը դիսթրեսային փորձառություն է, կապված հյուսվածքի իրական կամ պոտենցիալ վնասվածքի, զգայական, հուզական, կոգնիտիվ և սոցիալական բաղադիչների հետ» Նոյեմբեր 2016, № 11 IASP “Pain” ամսագիր:

 

-Ինչպե՞ս է չափվում ու սահմանվում ցավի աստիճանը՝ որին կարելի է դիմանալ, որին՝ ոչ:

-Ցավերի վերաբերյալ հիվանդի գանագատները և մանրամասն պատմությունը առանցքային դեր ունեն ցավային համախտանիշի ախտորոշման և համարժեք բուժման համար: Համաշխարհային ցավաբուժության պրակտիկայում հիվանդի գանգատները համարվում են ոսկե ստանդարտ, այսինքն, բժիշկը առաջին հերթին հիմնվում է հիվանդի գանգատների վրա: Ցավաբուժութունը բժշկության մեջ միակ բնագավառն է,  որտեղ պլացեբո կիրառելն արգելված է: Սակայն ցավը սուբյեկտիվ զգացողություն է և դրան օբյեկտիվ բնույթ հաղորդել ու  համարժեք բուժելու համար գոյություն ունեն միաչափ և բազմաչափ գործիքներ: Միաչափ գործիքներից են Վիզուալ Անալոգային Սանդղակը VAS, որը ամենապարզն է ու ամենակիրառելին: Ըստ այդ սանդղակի 0-ն համապատասխանում է «ցավ չկա» վիճակին, 2 – 4-ը «թուլ ցավ»-ին, 5 -7-ը՝ «միջին ցավին» 8-10-ը՝ «սաստիկ ցավին»: Բազմաչափն են՝ McGill Ցավի հարցաշարը (The McGill Pain Questionnaire) և այլ ավելի բարդ հարցաշարեր, որոնք ունեն ավելի մասնագիտական և գիտական նշանակություն:

Համաձայն ԱՀԿ մշակված եռաստիճան սանդուղքի թույլ ցավերի բուժման համար օգտագործվում են սովորական ցավազրկողները՝ օրինակ՝ իբուպրոֆենը, նապրոքսենը և այլն, թույլ ցավերի համար բացի նշվածներից կիրարվում են թույլ թմրաբեր ցավազրկողները, օրինակ՝ տրամադոլը, կամ կոդեինը, մինչդեռ սատիկ ցավերի բուժման ամենաանվտանգ և արդյունավեետ ցավազրկողներն են ուժեղ թմրաբեր դեղերը, ինչպես մորֆինը և իր  սինթետիկ ածանցյալները՝ ֆետնանիլը և այլ այդ շարքի դեղեր:

-Որոնք են այն հիվանդությունները, որոնց դեպքում ցավին ոչ սովորական արձագանք է պետք:

— Այստեղ պիտի անդրադառնամ ցավի դասակարգմանը, որը տարանջատում է այն սուր և քրոնիկ ցավի: Սուր ցավը կարճատև է (ժամեր, հազվադեպ օրեր), ունի կանխատեսելի սկիզբ, ընթացք և ավարտ: Հիմնականում այն կապակցված է վնասված օրգանի/հյուսվածքի հետ, և ապաքինումից հետո այն ինքնին վերանում է, մինչդեռ քրոնիկ ցավը լուրջ խնդիր է:  Քրոնիկ է համարվում այն ցավը, որը տևում է երեք(վեց)  ամսից ավել, շարունակվում կամ շարունակաբար վերսկվում կամ սատակնում է բավականին երկար ժամանակաշրջանի ընթացքում՝ ամսիներ, տարիներ: Ավելի քան երեք (վեց) ամիս տևողության քրոնիկական ցավը համարվում է ցավային համախտանիշ և դիտարկվում է որպես  ինքնուրույն հիվանդություն՝ հիվանդագին վիճակ, որն ուղեկցվում է կայուն և տանջալից ցավի և դրա հետևանքով հիվանդի հոգեհուզական ոլորտի և վարքի փոփոխություններով, կործանարար ազդեցությամբ բոլոր օրգան/համակարգների վրա, կյանքի որակի իջեցումով և առօրյա կենսագործունեության զգալի խանգարումներով: Անհերքելի է, որ մեծ ուշադրություն պետք է դարձվի այն հիվանդությանը որն առաջացրել է այդ ցավը, սակայն շատ հաճախ, հիվանդությունը վաղուց արդեն վերացել է, իսկ հիվանդը դեռ ամիսներ (տարիներ) շարունակ տառապում է ցավից, այն կարծես «կտրվում» է իրեն առաջացրած հիմնական հիվանդությունից: Այս դեպքում անհրաժեշտ է միջամտել, կառավարել ցավը, հիվանդի կյանքի որակը բարելավելու նպատակով:

Կա շատ տանջալից ցավի տեսակ, որը կոչվում է նեյրոպատիկ ցավ, որի բուժումը բավականին բարդ է, և կարող է հիվանդին իսպառ հյուծել: Այնպիսի հիվանդություններ, ինչպիսիք են քաղցկեղը, շաքարային դիաբետը, ռևամաոիդ արթրիտը, հոդերի այլ քրոնիկ բորբոքային հիվանդությունները ուղեկցվում են սաստիկ քրոնիկ ցավերով, որոնք պիտի կառավարվեն:

 

-Ի՞նչ է պալիատիվ խնամքը:

-Պալիատիվ խնամքը  մի մոտեցում է,  որը   ցավի և այլ ֆիզիկական, հոգեբանական և հոգևոր խնդիրների վաղ հայտնաբերման, գնահատման և բուժման միջոցով բարելավում է անբուժելի հիվանդությամբ տառապող պացիենտի և նրա ընտանիքի անդամների կյանքի որակը: Այն ոչ հետաձգում է և ոչ էլ արագացնում է մահը, այլ հնարավորություն է տալիս կյանքին սպառնացող հիվանդություններ հետևանքով առաջացած ծանր ախտանիշների կառավարման միջոցով լիարժեք ապրել մինչև մահ:

-Ո՞րն է պալիատիվ խնամքի ու Հոսփիսի տարբերությունը, մենք հաճախ ենք դրանք նույնականացնում:

-Պալիատիվ խնամքը կարող է իրականացվել ինչպես հիվանդանոցում, ստացիոնար պայմաններում, այնպես էլ տանը, մինչդեռ Հոսփիսը, հատուկ հաստատություն է, համալրված հատուկ սարքավորումներով և միջոցներով: Պալիատիվ խնամքը նախատեսված է հիվանդի և իր ընտանիքի անդամների կյանքի որակը բարելավելու համար, հիվանդության ամբողջ ընթացքում, մինչդեռ հոսփիսային խնամքը տրամդրվում է այն հիվանդներին և նրանց ընտանիքներին, որոնց  կյանքի ակնկալվող տևողությունը վեց ամսից պակաս է: Հոսփիսային խնամքը ավելի շատ նպատակ ունի կյանքի վերջի օրերի, շաբաթների կյանքի որակը բարելավել և մահվան հանգիստ և սահուն ընթացքի ապահովումել:  Պալիատիվ խնամքը կարող է տևել ամիսներ, տարիներ…. Ե՛վ պալիատիվ, և՛ հոսփիսային խնամքի ծավալն անհատական է:

-Պալիատիվ խնամքի իրականացման համար ի՞նչ է մեզ պակասում:

-Առաջին հերթին ֆինանսական աջակցություն, քանի որ այն բավական թանկ ծառայություն է: Այն ավելի հասանելի է զարգացած երկրներում ինչպիսիք են ԱՄՆ –ն, Ավստրիան, Մեծ Բրրիտանիան և այլն: Հոսփիսում հիվանդի խնամքի մեկ օրվա ֆինանսական բեռը  մոտավորապես կազմում է 500-700 ՄԱՆ դոլար: Ավելի մատչելի և հասանելի են պալիատիվ խնամքի շարժական խմբերը որոնք կարող են  տնային պայմաններում ՊԽ իրականացնել:

-Որո՞նք են այն հիմնական սկզբունքներն ու մեթոդները, որոնցով իրականացվում է պալիատիվ խնամքը:

-Պալիատիվ խնաքի հիմնական առանձնահատկությունը թիմային բազմամասնա-գիտական մոտեցումն է՝ հոգ տանելով նրա ֆիզիկական, հոգեբանական, հոգևոր և սոցիալական խնդիրների մասին: Թիմի անդամներն են՝ բժիշկը, բուժքույրը, հոգեբանը, սոցիալական աշխատողը, հոգևորականը և այն մասնագետները, որոնց կարիքը առաջանում է խնամքի ընթացքում:

-Ի՞նչ պետք է իմանան այն մարդիկ, ովքեր իրենց կամ իրենց հարազատի համար դիմում են պալիատիվ խնամքի օգնությանը:

-Դիմողները պետք է հասկանան, որ ՊԽ նպատակը կյանքին վտանգ սպառնացող և կյանքի տևողությունը կրճտող հիվանդություններով տառապող մարդու կյանքի որակի բարելավումն է և ոչ թե արմատական բուժումը: Սակայն, հիվանդի ախտանիշների կառավարումը հաճախ դրական է անդրադառնում զուգահեռ իրականացվող բուժման վրա:

Կարող ենք համեմատել՝ մարդ, որի ծանր հիվանդությունն ուղեկցվում է պալիատիվ խնամքով և մարդ, որը որևէ ցավամոքիչ բուժում չի ստանում:

-Միանշանակ կարող եմ ասել, որ ՊԽ ստացող մարդը ապրում է իր կյանքի մնացած հատվածը արժանավայել, նա գտնվում է բազմամասնագիտական թիմի ուշադրության կենտրոնում, որտեղ իր բոլոր խնդիրները, ախտանիշները կառավարվում են, ցավը և այլ ախտանիշները մեղմվում են՝ հնարավորություն տալով մարդուն մինչև վերջ մնալ իր ընտանիքի և հասարակության լիարժեք անդամ: